Ekber ve erşed sistemi, Osmanlı Devleti’nde tahta geçecek hükümdarın belirlenmesine ilişkin bir veraset usulüdür. Hanedan üyeleri arasındaki en yaşlı ve aklen olgun erkek bireyin padişah olmasını esas alır. 17. yüzyılın başında uygulamaya konulmuş ve saltanatın kaldırıldığı 1922 yılına kadar yürürlükte kalmıştır.
Ekber ve Erşed Sistemi Nedir?
Sistemin adı iki Arapça kelimeden oluşur. “Ekber” en büyük, “erşed” ise en olgun, en akıllı anlamına gelir. Bu çerçevede sistem, hanedan içindeki en yaşlı ve aklen yetkin erkek üyenin tahta geçmesini öngörür.
Osmanlı’da klasik dönemde uygulanan veraset anlayışı, padişahın oğullarından herhangi birinin tahta çıkabilmesine dayanıyordu. Şehzadeler sancaklara gönderiliyor, babalarının ölümü üzerine taht için mücadeleye girişiyordu. Bu durum Fatih Sultan Mehmed’in kanunnamesinde yer alan kardeş katli uygulamasıyla birlikte uzun yıllar sürdü. Ekber ve erşed sistemine geçişle birlikte taht, padişahın oğluna değil, hanedanın yaşça en büyük ve aklen yeterli erkek üyesine kalmaya başladı. Bu üye padişahın kardeşi, amcası ya da yeğeni olabilirdi.
Sistemin uygulamaya konulmasıyla birlikte şehzadelerin sancaklara gönderilmesi de sona erdi. Tahta geçme ihtimali bulunan hanedan üyeleri sarayda, “kafes” olarak bilinen dairelerde yetiştirilmeye başlandı.
Sistem Hangi Padişah Döneminde Geldi?
Ekber ve erşed sistemi, I. Ahmed döneminde uygulamaya kondu. I. Ahmed 1603’te henüz on dört yaşında tahta çıktığında, geleneksel uygulamanın aksine kardeşi Şehzade Mustafa’yı öldürtmedi. 1617’de I. Ahmed vefat ettiğinde, kendi oğulları küçük yaşta olduğundan taht kardeşi I. Mustafa’ya geçti. Bu, Osmanlı tarihinde tahtın ilk kez babadan oğula değil, kardeşe intikal ettiği örnektir ve ekber ve erşed sisteminin fiilen başlangıcı kabul edilir.
Sistemin tek bir padişah tarafından resmi bir fermanla ilan edildiğine ilişkin bir kayıt bulunmaz. Uygulama, I. Ahmed döneminde başlayan tutumun sonraki saltanatlarda da sürdürülmesiyle bir teamül hâline gelmiştir.
Ekber ve Erşed Sistemi Ne Zaman Kaldırıldı?
Sistem, 1 Kasım 1922’de TBMM’nin saltanatı kaldırmasıyla son buldu. Bu tarihten önce ekber ve erşed esasına göre tahta çıkan son padişah VI. Mehmed (Vahdettin) oldu; kendisi, ağabeyi V. Mehmed Reşad’ın 1918’deki vefatı üzerine hanedanın en yaşlı erkek üyesi sıfatıyla tahta geçmişti. Saltanatın kaldırılmasının ardından halifelik bir süre daha sürdürülmüş, 3 Mart 1924’te bu kurum da kaldırılarak Osmanlı hanedanı yurt dışına çıkarılmıştır.
